Kjøkkenkreativitet

Når ein kjem i femte klasse er det slutt på SFO og andre støttetiltak, og tiåringane må klare seg på eiga hand fram til foreldra kjem heim. Det går stort sett heilt greit, og undersøkingar viser faktisk at barna likar den kjensla av fridom det gjev å vere heime åleine i den alderen. (At fridomen kan bli sterkt avgrensa av ei sjefete storesøster på 12 seier desse undersøkingane ingenting om.)

Når klokka nærmar seg tre er desse barna på sjølvstyr ganske svoltne, og at dei då byrjar å prøve seg på å lage mat er heilt naturleg. Repertoaret her i huset består av nudlar, makaroni, tomatsuppe med makaroni, steikte pølser viss dei finn det og kakao. Ordentleg kakao lagd på gamaldags kakaopulver, mjølk og sukker samt ei lita klype salt. 

Men når ein då er så heldig å ha fått ganske kreative barn, er det ikkje anna å vente at kreativiteten kan gje seg utslag i eksperiment som ikkje inngår i kokebøker som er i handelen. Min tiåring er mellom anna oppteken av kva som skjer når ein puttar ting i frysaren. Om sommaren frys han litt vatn i ei liggande farrisflaske, og har vatn i den når han skal på skulen. Det er veldig smart, drikka er kald mykje lenger med ein stolpe is i flaska enn viss ein berre legg ei vassflaske i sekken. Han har og eksperimentert med å lage ulike typar is, med juice, saft og andre meir eller mindre obskure blandingar. 

I dag tok eg ei lita opprydding i frysaren, og fann eit glas med ein stor, brunfarga isklump i med ei skei oppi. Kva har du gjort her? spurte eg. Jeg ville lage kakaois, men det funka ikke, sa tiåringen. Eg tok glaset og sette det i vasken for å tine det. Eg syntest det lukta litt snodig, og stakk nasa litt nærare. Jau, eg hadde ikkje teke feil den første gongen, det lukta distinkt tran. Har du hatt tran i isen? spurte eg. Ja, jeg tenkte den ble litt sunnere da, sa luringen. 

Bildet ved sidan av viser resultatet etter sist han klipte seg sjølv. “Jeg er en luring, men jeg er snill!” seier han.

No ska vi færra te Mexico!

Det meksikanske kjøkenet har blitt verdsberømt, og det fell i smak hos svært mange. Kombinasjonen av tomat, chili, spisskummen, koriander og mais i ulike former særpregar denne maten, og har blitt verdskjent i løpet av dei siste 30 åra. Du finn meksikanske restaurantar same kvar du kjem, sjølv om den mest presise nemninga er ”tex-mex”.

Det vi kjenner som taco og burritos er eigentleg ikkje vanleg mat i Mexico, men amerikanske bearbeidingar av tradisjonell meksikansk mat. Maischips dyppa i salsa eller rømme er blitt favorittlaurdagsgodt her i huset, til glede for store og små. På tex-mexrestaurantar får ein ofte gratinerte nachos (runde chips) til forrett eller som snacks, og denne laurdagen får du oppskrifta på min variant av gratinerte nachos.

Chili finn ein overalt no, og sidan den kjem i så mange former kan ein alltid få med den sterke aromatiske smaken utan å måtte kjøpe den fersk i butikken. Eg har alltid chilipulver, tørka chili og søt chilisaus i hylla. Pulveret brukar eg i enkle gryterettar og krydderblandingar, den tørka chilien er fin i rettar som skal koke lenge som til dømes bakalao eller chili con carne, og den søte brukar eg i wok og andre asiatiske rettar. Denne får du og i røykt form, chipotle-chili.  Fersk chili held seg ikkje så lenge, men den er så sterk at ingen bakteriar vågar seg på den. Det gjer at du kan tørke den sjølv viss du har handla for mykje av den.

Sjølv om chili står sentralt i det meksikanske kjøkenet, så er det lett å tilpasse smaksstyrken i rettane slik at dei vert ”etande” for alle, også for barn. Bestefar min på 85 syns meksikansk mat smakar nydeleg, berre han slepp å styre med desse skjella som følgjer med taco-pakkane.  Og då er Nachos heilt perfekt.  Når du kjøper bønner til denne retten, så er min favoritt bønner i meksikansk saus, sjå bildet, som såkalla velassorterte butikkar har. 

Nest beste alternativ er kvite bønner i tomatsaus, då må du krydre litt ekstra. Dette treng du til fire personar:

Nachos

200 g maischips med ostesmak eller naturell smak

2 ss olje

3 fedd kvitlauk

1 vanleg lauk

400 g kjøtdeig

1 boks bønner i meksikansk saus, eller bønner i tomatsaus

1 boks hakka tomatar

ein pakke tacokrydder

Ein stor, raud chili (dei er mildast!) eller chilipulver etter smak (kan utelatast)

Salt og ei klype sukker

Riven ost til gratinering

Salsa og rømme til å servere ved sidan av.

Hakk lauk og kvitlauk fint, og surr det i oljen. Sett opp varmen og steik kjøtdeigen. Slå på ca. 1 dl vatn, og strø over tacokrydderet.  Ha i tomatane, og la det frese til det er ei ganske ”tørr” røre. Ha i bønnene.  Del chilien i to, og ta ut frø og hinner.  Hakk han, og ha i etter smak. Skru ned varmen til det putrar forsiktig, og la det koke i 15 minutt medan du rører av og til. Smak til med salt, sukker og eventuelt meir chili.  Ta chilien i gradvis, smaken utviklar seg, og det er vanskeleg å gjere sausen mildare når den først har blitt veldig sterk. Denne sausen kan du godt lage stor porsjon og fryse ned, eller dele porsjonen opp og fryse viss du bur åleine.

Legg maischipsa i ei eldfast form, og hell kjøtsausen over.  Strø over ost, og gratiner det heile raskt ved 250° i 8-10 minutt til osten har blitt gylden og fin. Server med salsa og rømme til, og ein grøn salat.

Etter dette passar det godt med grilla ananas til dessert.  Det beste er frisk ananas, men du kan også bruke hermetisk.  Rens ananasen for skal, del den i båtar og ta bort den treene stilken i midten.  Legg ananasbitane (eventuelt skivene viss du brukar hermetisk) i eit eldfast fat, kryst ein sitronbåt over og strø på brunt sukker.

Er du tøff, smeltar du brunsukkeret med litt smør i ei steikepanne, kokar den ut med litt vatn eller sitronsaft (bruk lake viss du brukar hermetisk ananas) og rører inn det du har igjen av den hakka chilien.  Hell dette over ananasen, og bak det heile i ovnen i 10 minutt på 220°.   Kombinasjonen av det søte, det syrlege og det sterke er kjempegod.  Server med ei kule vaniljeis.

Noko av det vakraste II

Eg song i eit kor ein gong, som hadde ein stor, offisiell debutkonsert. På denne konserten framførte vi mykje flott musikk, men det som gjorde konserten aller mest spesiell for meg var dette stykket. 

Stykket heiter opprinneleg Adagio for strings, og er skrive av den amerikanske komponisten Samuel Barber då han var 28 år. Han er fødd i 1910. I denne versjonen vart den brukt i filmen Platoon, og scena der helikoptra kjem inn over slagmarkene med denne vakre musikken i bakgrunnen er hjarteskjerande. Samuel Barber sjølv transkriberte verket for åttestemt kor i 1967 basert på teksten til messesatsen Agnus Dei.

Under konserten, når dette verket skulle framførast, gjekk dirigenten vår og sette seg, og assistenten hans fekk dirigere Agnus Dei. Stykket er veldig krevande å synge. Alle stemmene går over to oktavar, og dei lange linjene er krevande å få til å klinge vakkert. Det var intense ti minutt. Det er ei utruleg kjensle å stå inne i eit så godt kor og bli boren fram på klangen som du sjølv er med på å skape.

Sommar midt på vinteren

Her om dagen fann eg ein flott svinekam i butikken der eg brukar handle. Røykt og fin låg den der og minte ikkje det minste om sommarkotelettar. For det er jo det sommarkotelettane er lagde av; Svinekammen vert delt i skiver og vips har ein grillmat til sommaren. Eg kan styre meg for sommarkotelettar, eg syns dei vert salte og seige. Men den røykte svinekammen beinar eg ut, skjer hinnene av og trekkjer han med grønsaker og krydder til han når 70 grader inni.

Då smakar han kjempegodt med kokte poteter og sennepssaus til. Når vi har sennepssaus brukar eg lage ein saus til, ungane mine er sære når det gjeld sennep. Kinasausen min er lett å få til, og er også god til det røykte kjøtet.

Eg fann forresten ein ny måte å administrere kryddera til kjøtkrafta på då eg kokte svinekammen. Viss du som eg ikkje alltid har ei urtepotte eller to i vindaugskarmen midt på vinteren veit du at krydderbuketten ikkje alltid let seg binde med ferske urter til ei kvar tid. Vi må ty til dei tørre urtene, som ein meir enn gjerne kan få litt sirkulasjon på.

Men god kraft skal skummast av, og då hamnar som regel krydderet ut av gryta att saman med det eg skummar av, og då er eg like langt. I fine butikkar har eg funne teposeliknande pakningar med urter i, men det går an å kjøpe gullet for dyrt og. Eg er ikkje fødd bak ei vogn midt i veka, så eg fann ein (etter mitt syn) genial måte å løyse dette på, med minimale investeringar. Ta eit (ubrukt!) kaffifilter, fyll oppi dei urtene du vil bruke, brett saman filteret øverst og stift igjen med ein stiftemaskin. Stikk nokre hol i kaffifilteret med ei synål, og kast det i gryta. Då får du ut all den gode smaken, og urtene kan koke med i gryta så lenge du vil utan å bli skumma av. Smart!

Krafta som kjem av den kokte svinekammen kan du bruke til supper, sausar og til aspik med gelatin. Får du kjøtrestar puttar du dei i lapskausen, brukar dei til pålegg eller lagar ein god pai som du fyller med brokkoli og skinkerestar.

Svinekam med to gode sausar

2 kg røykt svinekam

2 laurbærblad

1 ts timian

1 ts pepparkorn

1 ts tørka persille

½ ts rosmarin

2 gulrøtter

1 skalk sellerirot

1 løk

Bein ut svinekammen. Kjøper du hos ein slaktar, og du ikkje kjem i butikken laurdag føremiddag, gjer flinke slaktarar dette gjerne for deg. Du må betale for beinet, men det må du ha med for å koke kraft på. Skjer bort den blanke hinna som dekkjer kjøtet. Legg kryddera i eit kaffifilter, og stift igjen. Eg hadde ein rynkete tomat som låg i kjøleskapet, delt i to fekk den og vere med å gje smak til krafta. Legg dei skrelte og grovkutta grønsakene i ei stor gryte saman med kjøtstykket, krydderposen og beina, og slå vatn over slik at det heile er dekt. La det heile koke opp medan du skummar av flittig. Sett eit steiketermometer i kjøtet, og la det trekke på låg varme til kjernetemperaturen er 70 grader.

I mellomtida skjer du opp og kokar dei grønsakene du vil servere med kjøtet, lagar sausane og koker poteter. Du kan gjerne servere kjøtet med gulrot og sellerirot, men dei du har kokt kraft på er heilt smaklause, og må silast frå og kastast saman med beina og krydderposen. La kokekrafta koke litt inn før du avkjøler den, då tek den mindre plass i kjøleskapet eller i frysaren.

Sennepssaus

Vanlegvis lagar eg sennepssaus med olje og eggeplommer, men denne oppskrifta er veldig lettvint, og ikkje så feit.

4 ss sennep, bruk gjerne ulike sortar om du har. 

1 ss lettmajones

1 ss lettrømme

Rør ingrediensane saman. Viss du ikkje har brukt søt sennep kan det vere godt med ei teskei honning i. Lett, ikkje sant?

Kinasaus

3 ss sukker 


4 ss soyasaus 


2 ss lys eddik, gjerne eplesidereddik

1 dl kjøtbuljong (ta frå kokekrafta)

1 ss maisennamjøl

1,5 dl appelsinjuice, eplejuice eller ananasjuice

Rør ingrediensane saman i ei lita gryte, og la det koke opp. Smak om balansen mellom det sure, det søte og det salte er på plass. Kjempelett, denne og! Denne sausen kan du bruke til wok, til fritert svinekjøt og mange andre typar kinamat. 

The One

Dolce & Gabbana lanserte denne parfymen i 2006, og ryktet vil ha det til at den vart lagt til datra til ein sjeik som utfordra ei rekkje kjende parfymørar til å lage ei duft spesielt til henne.

The One er ein “Floral Oriental”, med varme, orientalske botnnotar og blomster og frukt lenger opp i “pyramiden”. Den har eit hint av plomme og jasmin, og botnnotane er vetiver, eit indisk gras som har ei veldig aromatisk rot, musk og amber. Mange vil oppleve den som søt, og det er den nok, men utpå dagen er (iallfall på meg) dei orientalske notane mest framtredande. Den finst og i ei lettare utgåve, L’eau The One, som har meir blomar i seg.

The One er ein tiltalande, lettlikt og varm parfyme, som etter min smak passar best på vinteren. Ei sideeffekt av denne parfymen er at alle menn eg har rundt meg følgjer etter meg som kjælne kattar når eg har den på meg. Og det kan jo ha sin sjarm?

Dermed basta

Det italienske kjøkenet er verdskjent, og med pizza og pasta var det italienarane som brakte dei første utanlandske matskikkane til Norge. Eg minnest enno første gongen eg var på Bella Napoli i Oslo, og fekk pizza på middagstallerken med kålsalat (!) ved sidan av. Det var stort for ein tolvåring!

Framleis er pasta velsigna godt og lettvint å ty til som kvardagsmiddag, og i dag skal du få ei god oppskrift på ein rask og velsmakande middag. Pasta vert oftast servert med tomatsaus i ulike utgåver, men her kjem det ein lys saus, basert på fløte.

Kaloriane kan du spare inn ved å bruke matfløte eller kaffifløte, og jamne sausen med litt maizena. Det smakar ikkje like godt, men det gjer nytta viss sideflesket tynger deg.

Koking av pasta er ein heil liten vitskap, og etter nokre års erfaring har eg lært meg nokre triks som du kan prøve. Det viktigaste er å ha nok vatn og ei stor gryte. Særleg dersom du brukar fersk pasta er det naudsynt å ha nok plass, pasta kokar utruleg lett over, og det er ei grisete affære. Når eg kokar pasta til familien min på fire pluss nokre ekstra ungar som blir med heim frå skule og barnehage, brukar eg ei tiliters gryte med ca. 6 liter vatn i til ca. 500 gram pasta. Det tek uhorveleg lang tid å koke opp så mykje vatn, så eg tek ein liter eller to i gryta først, set det på plata på full pinne og så supplerer eg med vatn som eg kokar opp i den elektriske vasskokaren. Då går det ganske raskt å koke opp vatnet.

Så må kokevatnet saltast. Det skal meir salt til enn du trur, minst ei og ei halv spiseskei til 500 gram pasta. Har du stålgryte, så husk at saltet ikkje må i før vatnet kokar. Elles legg det seg på botnen i gryta, og lagar flekkar i stålet som ikkje går bort. Eg brukar som regel ikkje olivenolje i kokevatnet. Einaste unntaket er når eg kokar pasta som eg skal ha pestosaus til. Formålet med å ha olje i er å unngå å koke kabel, altså at pastaen klistrar seg ihop. Men til vanleg pasta unngår du lettast kabel ved å røre godt i byrjinga når du har i pastaen, og koke den på høg varme heile tida. Pasta skal fosskoke utan lok. På min komfyr går platestyrken frå 1 til 9, og eg kokar pasta på 8, då er eg sikker på å unngå kabel.

Når eg slår av kokevatnet og har pastaen i ei skål eller tilbake i gryta drypper eg eitt par spiseskeier olivenolje over og vender det inn for viss eg ikkje har sausen klar med ein gong.Ei skei smør kan du og bruke. Koketida varierer med pastatypen, smak på pastaen undervegs, og ta den av når konsistensen passar din smak. Pasta kjem i alle former, storleikar og fargar, berre fantasien og utvalet i butikken set grenser for kva ein kan lage. Denne pastaretten lagar eg av det eg har i huset, enten spagetti, tagliatelle (bandpasta) eller penne (rørpasta). Dei som ser ut som skjel er også fine, då er det lett å få med den gode sausen.

Denne oppskrifta er banalt enkel, men den smakar nydeleg, og ingrediensane finn du i alle butikkar. Eg brukar fersk sjampinjong, men finn du andre soppslag så prøv dei gjerne. Dette treng du til fire svoltne:

Pasta med skinke og sopp

400 gram pasta, tagliatelle eller penne

15-20 mellomstore sjampinjongar

200 gram skinke

Ein halv buljongterning, til dømes hønsebuljong

ein pakke matfløte eller kaffifløte

1 ts maizena

Smør til steiking

Salt og pepar

Kok pasta slik eg beskriv det over. Skjer soppen i relativt små bitar. Smelt ei spiseskei eller to med smør (margarin funkar ikkje til dette, dessverre!) på høg varme i den beste panna di, og ha i soppen. Rør jamnt og trutt, og steik til soppen byrjar å sleppe væska den ber på. Damp inn væska, og ha i ei ny spiseskei smør. Strø over salt og nykverna peppar, og set til side. Skjer skinka i passe bitar. Kok opp fløten i ein kjele, og smuldre i buljongterningen. Rør maizena ut i 1 ss vatn og ha det i fløten slik at den tjuknar. Ha i skinkebitane, og set sausen til side. Hell kokevatnet av pastaen, ha den i ein bolle og hell sausen over. Vend sausen inn. Strø den steikte soppen over, og kvern over svart pepar. Server med godt brød og ein salat.

Peppar som poppar

På tunga har vi smaksløkar plassert som formidlar signal til hjernen om korleis mat vi får smakar. Det finst fem grunnsmakar, salt, søtt, surt, bittert og umami. Umami er ein nøytral, kjøtaktig smak som til dømes finst i soyasaus, buljong og sopp. På engelsk har dei ordet ”savoury” som kan brukast som nemning på denne smaken. Smaksløkane som kjenner søtt ligg fremst på tungespissen, surt innafor der att, saltsmaken kjenner vi på sidene og bittert bak på tunga. Smaksløkane som kjenner umamismaken har eg ikkje funne plasseringa til, kanskje du kan hjelpe meg?

Kjenneteiknet på god mat er at den har ein god balanse mellom dei ulike smakstypane. Nokre dropar sitron og litt skarp sennep i kvitsausen eller ei skei sukker i tomatsuppa må til, det rundar av og gjev retten karakter. Ofte er det ikkje meir salt som skal til i ein middagsrett, men noko som gjev ei anna smakstype enn den salte. På same måte må ei gulrotkake som er lagd med olje i staden for smør eller margarin ha ei lita teskei salt i seg, og sjokolademousse blir og betre med bittelitt salt, det framhevar søtsmaken.

Peppar er vår viktigaste berar av den bitre smaken, og den kjem i mange variantar. Eg har kvitpeppar til kvitsaus, rosa peppar på eddik og i tørr form til salatar og når eg lagar leverpostei med aspikk på toppen, grøn madagaskarpeppar til fløtesausar og til å kverne over friske jordbær (kjempegodt!!) og svart peppar til alt det andre. I tillegg kjem kajennepeppar som eigentleg er tørka, malt chili, szechuan-peppar som vert brukt i det kinesiske kjøkkenet, sansho som kjem frå Japan og mange, mange andre typar peppar.

Vanleg svart peppar løner det seg å kjøpe heil, og kverne eller knuse i ein mortar. Eg blir trist inni meg når eg ser store boksar med malt, svart peppar. Den gjev så mykje mindre smak enn nykverna peppar. Den smakar eigentleg mest støv, iallfall når den har stått i skapet eitt år eller tre, og det har den gjerne. Den gøyaste måten å bruke peppar på er å poppe heile, svarte pepparkorn, altså å ha dei i ei varm, tørr steikepanne, og riste dei til dei bles seg opp og vert glatte, og slepp fri all den gode aromaen sin. I den retten eg skal lære deg å lage i dag gjer poppinga at smaken vert rikare og mildare, og luktar av Afrika, seier dei som har vore der. Slik gjer du det:

Pepparlaks til fire personar

800 g laksefilet

2 ss svart, heil peppar

Salt

Skjer fileten rein, og fjern beina med ein laksepinsett eller ein potetskrellar som du vippar beina ut med. Skjer den i serveringsstykke, og legg dei på eit fat. Strø salt på fisken, og sett den til side. Varm opp steikepanna på full styrke på komfyren, og strø pepparkorna i panna. La det stå til du ser at pepparkorna byrjar å røre på seg. Rist panna litt, slik at korna ikkje vert brent. Når dei fleste korna har blitt store og glatte (det ryk skikkeleg, pepparkorna toler høg varme), heller du dei i ei skål, og let dei kolne litt. Knus dei, og strø den malte pepparen i ei låg, vid skål.

No har saltet smelta på fisken, så den er fuktig på utsida. Dypp kjøtsida av fisken i den malte pepparen. Ha litt smør i den varme steikepanna, og legg laksebitane med kjøtsida (pepparsida) ned. La den steike på den sida i 2-3 minutt, og snu den. Skru ned varmen litt, og la laksen steike til den er ferdig. Når det kjem ut litt kvit væske frå fiskekjøtet er den nesten ferdig, trekk steikepanna til side, og la den kvile litt. Steik for all del ikkje fisken tørr av gamal vane. Fisken skal fortsatt vere litt fuktig i midten, og berre bli litt lysare enn rå fisk.

Medan fisken kviler, lagar du ein god spinatstuing til laksen. Slik gjer du det:

Spinatstuing

1 liten løk

1 ss smør

400 g frossen spinat

3 dl fløte

1 barneskei mjøl

Muskat Salt/peppar

Litt sitron

Hakk løken fint, og surr den blank i smøret. Strø på mjølet, og la det syde litt. Slå på fløten, og la det koke opp medan du rører flittig. La sausen koke i 5-6 minutt. Ha i spinaten, og smak til med muskat, salt, og peppar. Kryst safta av ein sitronbåt, og ha det i sausen. Server fisken med spinatstuing og kokte poteter.

Stuingen er ei grunnoppskrift, som kan lagast med mange andre grønsaker, som gulrøtter, brekkbønner, sukkererter eller kva anna du måtte ha. Passar du på magemålet, kan sjølvsagt fløten byttast ut med mjølk.

Ein vakker mann

-og ein vakker sang.  Eg likar det triste og det vakre.

Karl Lagerfeld Kapsule Floriental

Det er nok rett å seie at eg er over snittet interessert i kva lukt eg spreier rundt meg. Eg har “alltid” brukt parfyme, men dei siste åra har eg variert meir enn før. Tidlegare hadde eg ein “signaturparfyme” over ei lang periode. Dei tidene er altså over.

Tirsdag var eg ein tur innom ein stor parfymebutikk her i byen, og i herreavdelinga fann eg denne serien. Det er Karl Lagerfelds serie Kapsule, som kjem i tre ulike variantar: Woody, Light og Floriental. Parfymene er nok meint som unisex-parfymer, og sidan eg generelt har eit ganske fritt syn på kva dufter som er for menn og kva som er for kvinner, så eg testa alle tre. Floriental måtte få bli med meg heim. Den er krydra, med nokre milde edeltrenotar og med eit hint av fiol, som eg vanlegvis ikkje er så glad i. Her fungerte det fint, og eg har hatt det deilig med denne på meg dei siste par dagane. 

Korleis skal ein velge sin parfyme? Sjølv om eg likar denne er det jo slett ikkje sikkert at du likar den. Parfymar kan også skifte ganske markant karakter etter kva person som har den på seg. PH-verdien i huda har mykje å seie for korleis ei duft utviklar seg på deg, og kva notar som vil kome mest fram. 

Dei fleste dufter er sett saman av tre nivå; toppnotar, hjartenotar og botnnotar. Toppnotane er ofte florale eller fruktige, det er dei første inntrykka du møter av ei duft. Å dømme ein parfyme basert på toppnotane er farleg, den kan utvikle seg i overraskande retningar når hjartenotane og botnnotane får spele fritt. Det er best å gå med ein parfyme på huda minst ein dag for å avgjere om den skal bli din eller ikkje. 

For å finne din parfyme må du berre prøve og prøve. Det er slett ikkje alltid at dei dyraste er dei beste, Body Shop og Vita har også gode dufter innimellom dei tråkige fruktbombene. 

For meg er det ei intens kjensle av lykke når eg har funne ei duft som eg føler er “meg”. Dufta smeltar saman med huda mi, og blir til ein del av meg. Når eg får (eller gir) ein klem vil eg at dei skal oppleve at eg luktar godt, ikkje at eg luktar “parfyme”. Makes sense? Sikkert ikkje.

Gjensyn med skapfyllet

På det glade 70-talet var det god skikk at det sto minst tre fondygrytesett på eit bryllupsgåvebord. Dei fleste heimar der vigselsattesten er datert mellom 1968 og 1980 har eit slikt innerst i eit skap. Slikt skapfyll bør slik eg ser det møte verda på ein av to måtar: enten på loppemarknad slik at nokon andre som framleis syns fondy er gøy kan få glede av dei, eller så bør dei bli tekne i bruk att. 

Fondy er i ferd med å bli moderne igjen, det har blitt meir vanleg å få tak i reinskore, godt mørt kjøt, og 70-talet er blitt mote igjen både når det gjeld mote, interiør og design. Sjå berre korleis dei gamle, emaljerte Katrineholm-grytene går unna til høge prisar i bruktbutikkane på Grünerløkka i Oslo. Og dei klassiske oransje piskebollane som ein fråfallen svensk prins designa er sett i produksjon igjen, lik dei berømte Relling-stolane frå Indre Sunnmøre.

Har du ikkje fondysett, er det inga krise. Inntil sist jul, då eg vart eigar av mitt første fondysett, hadde eg klart meg med ei lita jerngryte på ein tevarmar med eit stort telys under. Det treng ikkje vere eit livsfarleg raudspritbluss som gjev varme til gryta. Har du ikkje fondygaflar, så kan du bruke dei små grillspyda du finn i innvandrarbutikkar som er laga av bambus. Dei passar kjempefint som «fondystikker».

Ostefondy er ein sveitsisk nasjonalrett, typisk mat for kalde vinterdagar då kroppen treng byggesteinar for å halde kulden ute. Ostefondy er ein fin måte å få brukt restar på, gamalt brød går med, det same gjer osteskorper, berre du skjer mygla av først. Eg har brukt restar av brie, (utan skorpe), jarlsberg og norvegia, alt blir godt. Men den originale utgåva skal lagast med dei sveitsiske spesialitetane Gruyere, Appenzeller eller Comte. Vanleg norskprodusert sveitserost går og fint. Ostefondy er lett å lage, og er ein koseleg rett å by gjestar. Slik gjer du det:

Ostefondy

Masse brød, ein heil loff går gjerne med. Grovt brød passar og fint. 

6-700 gram ost i strimlar eller skiver

2-3 dl tørr kvitvin

Eitt fedd kvitløk

Peppar

Eit drammeglas kirsch eller vodka

Små suragurkar

sylta sølvløk

Del brødet i grove terningar, eg likar å riste dei litt. Legg terningane på ei plate i steikeomnen med varmluft på 200 grader i 5 minutt. Del kvitløksfeddet i to, og gni det på innsida av fondygryta. Ha osten i fondygryta på svak varme på komfyren, og slå over vin og brennevin.  Kvern over litt peppar, og la osten smelte til det blir ein glatt, kremaktig saus. Sett gryta på fondyvarmaren, og be til bords.

Ved bordet dyppar ein brødbitane i ostesausen, og lang innpå. Dei sure agurkane og løkane balanserer den ganske feite ostemassen smaksmessig, og passar perfekt til. Går du tom for brød, og har ostesaus igjen, så sjå i kjøleskapet om du har nokre kalde poteter liggande. Terningar av faste, kokte poteter kan og dyppast i ostemassen. Den som mistar ein brødbit i ostemassen skuldar verten ei flaske vin. Kva som skjer om verten mistar ein brødbit veit eg ikkje.

Ofte når det skal vere med alkohol eller kvitløk i maten står det Kan sløyfast i parantes i oppskriftene. Slik er det ikkje her. Ostefondy er ikkje for fråhaldsfolk, trist men leitt, og slik er det. Eg har prøvd å bytte ut kvitvin med buljong, med kommunalkraft (vatn) og mjølk, og det fungerer ikkje. Brukar du lite og sjeldan vin, kan du fryse slanten du får att når du har brukt halve flaska i fondyen, og spare den til eit seinare høve. Då har du vin til sausen neste gong du skal lage ein ekstra god fiskesaus, til dømes.

Dei aller beste

 

Vi har dei beste pølsene i byen på loppemarknader og bokmarknader på Ila skule. Det har vi fordi vi kokar dei i godt metta Vegeta-buljong, og har ein løk delt i to oppi. Der ligg eitt par laurbærblad også i gryta, men dei syns ikkje på bildet. Vart du svolten no?

Hummar og kanari

Huskar du den første gongen du fekk pizza? Eg har min første pizza i friskt minne, sjølv om det sikkert er 30 år sidan eg åt den. Det tok lang tid før eg smakte oppvarma tomat igjen, og endå lengre tid før eg forsto at skalet må av før varm tomat smakar godt. Mor mi las Kvinner og Klær, og der var det oppskrifter på moderne mat, der tomat var noko anna enn pynt på servelaten, og spagetti vart introdusert for første gong. Før KK fantest det berre makaroni i mi pasta-verd, og den var oppi tomatsuppa og i fiskegrateng. Bestemor mi lagde til og med ei makaronisuppe med mjølk, sukker og kanel, den trur eg ikkje vart nokon allmen suksess.

I vår familie materialiserte den moderne maten seg og i kjøtsaus som vart servert med kokt spagetti. Då bestefar min fekk det for første gong, datt det ut av han: Ka e de hær før slags hummar og kanari! Dermed var retten døypt, og det heiter den framleis i vår familie. Og far min et den framleis med poteter til, til stor forskrekkelse for alle urbane gjestar som kjem i vårt hus. Ute i verda heiter kjøtsausen Bolognese-saus, og er ein italiensk klassikar som kan brukast til mykje. Den kan lagast meir eller mindre forseggjort, og er ei typisk klipp ut og heng på kjøleskapet-oppskrift. Den er basisen i lasagne, og med ei klype kanel vert den kjøtsaus til gresk moussaka. Du kan servere den med bulghur eller cous-cous, gjerne med litt hakka frisk koriander over. Som pizzafyll passar den og, til dømes viss du har ein rest i kjøleskapet som ikkje er nok til middag som pastasaus til den svoltne gjengen. Når du først tek fatt kan du like gjerne lage ein stor porsjon, ein rask middag i frysaren er kjekt å ha i bakhand.

Kjøtdeig er viktig i denne sausen, og den er jo høgst variabel i pris, kvalitet og samansetjing. Med og utan salt og vatn, og dyr og billig får du kjøpt den. Har du ein lokal slaktar, så gå for all del dit. I gamle dagar gjekk indrefileten i kjøtdeigen hos slaktarane i Ulsteinvik. Så gale (eller godt) er det vel ikkje lenger, men eg kan garantere at kjøtdeigen du får hos din lokale faghandlar er betre i smak og ernæringsmessig samansetjing enn den du kjøper på rimirema. Eg betalar 60,- per kilo hos slaktaren min, og sist eg var i ein kjedebutikk kosta tilsvarande kjøtdeig utan vatn og salt over 100-lappen per kilo. Grå og trist var den og. Ja, eg veit at det skuldast at pakninga ikkje lenger inneheld usunne gassar, men uansett vil eg slå eit slag for den ferske, nymalte deigen som er laga av ein slaktar eg er dus med.

Slik lagar du hummar og kanari til fire personar:

Hummar og kanari

ca. 80 g pasta per person

2 ss mild olivenolje

1 løk, gul eller raud

2-3 fedd kvitløk

1 gulrot

2 stenger selleri

100 g bacon

400 g kjøtdeig

2 boksar hakka, flådde tomatar

eller ein boks tomatar og eitt glas pastasaus

Ein slant vin viss du har

1 ts timian

1 ts sukker

salt og peppar

Hakka friske urter viss du har, som basilikum eller bladpersille

Hakk løken, kvitløken, gulrota og stangsellerien fint. Varm opp oljen i ei gryte, og fres grønsakene lett. Skjer baconet i små bitar, og fres det i litt olje i ei steikepanne. Skru opp varmen, fisk opp baconet og steik kjøtdeigen i baconfeittet på høg varme. Ha kjøtdeigen og baconet oppi gryta med grønsaker, og rør det heile i hop. Ha i tomatsausen/dei hakka tomatane, og slå oppi ein slant raud- eller kvitvin viss du har. Ha i timian, og kvern over svart peppar. La dette koke ei stund, vent med å salte. Baconet avgjev mykje salt, og saltinnhaldet i pastasausar og sjølve kjøtdeigen varierer. Ha i urtene heilt til slutt, dette er særleg viktig viss du brukar basilikum. Persille toler litt meir koking.  Smak sausen til med sukker, og kanskje trengst det og eitt par ekstra drag med peparkverna. Sukkeret balanserer syra i sausen, som kjem frå tomaten.

Medan kjøtsausen står og putrar, kokar  du opp minst 4 liter vatn i ei gryte, og har i 1 ss salt. Det ser mykje ut, men det skal mykje til for å salte ei så stor gryte med pastavatn. Når det fosskokar har du pastaen oppi gryta, og rører rundt. Pastaen skal koke friskt, helst utan lok på gryta. Kok så lenge det står på pakken, koketida varierer med kva type pasta du brukar. Smak på pastaen for å sjekke om den er ferdig. Brukar du bandspagetti eller vanleg spagetti går det mindre saus, Pastarør og skjell tek med seg meir saus, så då må du rekne meir saus per person.

Serveringa av hummar og kanari kan du gjere på Soprano-måten, eg kallar det det fordi eg lærte det i ei Sopranos-episode der ein av mafia-bossane lærer opp ein ung gut i korleis han skal servere pasta. La pastaen renne av i eit såld, og ha den i ein oppvarma bolle. Eg brukar å varme bollen med kokevatnet. Ha ei til to store skeier pastasaus i pastaen, og rør rundt slik at den legg seg som eit tynt lag rundt all pastaen i bollen. Slå over sausen som er igjen, og server med ein gong med godt brød og ein grøn salat. 

Kjekt å ha

Kva har eksperten i skuffene? Det var spørsmålet i ein e-post frå ein lesar av Alt godt.

Spørsmålet inspirerte meg til å ta ein skikkeleg gjennomgang av kjøkkenet mitt, og sortere det viktige frå det uviktige. Kva brukar eg mest, og kva vert ikkje brukt av kjøkkenreiskapar? Kva er så viktig at eg tek det med meg når eg skal lage mat i andre sitt kjøkken?

I dag får du altså ikkje ei einaste oppskrift, men ei vonaleg nyttig oversikt over det viktige og det uviktige i eit funksjonelt og praktisk kjøkken. Slike lister blir nødvendigvis individuelle, så om du er ueinig med meg er det heilt OK. Men det var nyttig å tenke igjennom kva som trengst og ikkje trengst. Når ein kosar seg med å lage mat er det viktig å ha gode og funksjonelle reiskapar. Kjøkkenutstyr er heller ikkje så veldig dyrt, du kjem langt med relativt enkle middel. Det er ingen grunn til å streve med sprukne og dårlege litermål og gryter med bulk i botnen.

Skal ein rydde, må ein sortere ting i kategoriar. Mine kategoriar er desse: Maskiner, gryter og panner, knivar, røreting,  bollar og former, og ting og tang

Maskiner

Eg har ein stor eltemaskin, som også har hurtigmiksar til å setje på toppen, og kjøtkvern å montere på. Den store maskinen brukar eg til brød, sukkerbrød, store porsjonar kake, vaffel- og pannekakerøre og slikt. I tillegg har eg ein stavmiksar som har to miksebollar, ein stor og ein liten. Dei kan eg bruke når eg skal hakke nøtter, løk og slikt. Stavmiksaren er flittig i bruk til å køyre supper og sausar glatte med.

Eg har og ein gamaldags handmiksar. Den tyr eg til når eg skal lage majones og aioli, pluss små porsjonar krem. Mannen min hadde med ein kaffitraktar inn i vårt felles bu, eg hadde klart meg utan. Vasskokaren, derimot, brukar eg mange gongar kvar dag. Den brukar eg til te, til oppkok av potet- og pastavatn (ja, det kokar opp mykje fortare i den enn på plata) og til kokande vatn til å desinfisere ekle klutar i ein fei. Ei kjøkkenvekt med tilvegingsfunksjon gjer baking og anna presisjonsarbeid mykje lettare. Då kan du ha i smør, nullstille vekta og ha i sukker, utan å måtte vri mattedelen av hjernen.

Gryter og panner

Eg har ei vid, låg jerngryte som eg kjøpte på loppemarknad for 20,-, som eg elskar. Den brukar eg til pastasaus, gryterettar og slikt. Dei tre aluminiumsgrytene mine med ekstra tjukk botn er basisgrytene, til havregraut om morgonen og til supper og saus til middag. I tillegg har eg ei stor suppegryte på sju liter til minestrone til mange. Tre steikepanner har eg skaffa meg, ei diger (32 cm) til når vi er mange, ei middels (28 cm) til oss fire og ei lita (20 cm) til speilegg til berre meg. Den på 28 cm vert bytta ut oftast, som regel ein gong i året. Desse garantiane har eg aldri fått noko ut av. Same kva type titan botnen er laga av så vert den ru og seig og fæl etter eit år.

Knivar

Når eg reiser bort, tek eg med meg tre av victorinox-knivane mine. Ein kokkekniv er uunnverleg, den brukar eg til alt, nesten. Så har eg ein liten, sylkvass ein (som berre kostar 60 kroner, så den har eg fleire av heime) og ein såkalla konditorkniv, den med bølga blad. Den vesle, sylkvasse er perfekt til tomatar og paprika, medan kokkekniven gjer grovarbeidet. Eit godt slipestål må til for å halde desse knivane i god form. Eg har prøvd andre typar knivar og, men desse synest eg gjev best valuta for pengane. Heng knivane dine opp på ei magnetlist eller i ein trekubbe med slisser, så held dei seg kvasse. Ingenting øydelegg knivar meir enn å måtte ligge og slenge i ei kjøkkenskuffe.

Røreting

Bestemor mi lagde alltid semulegrynsgraut til oss på onsdagskveldane, for då heldt mor mi vevkurs rundt omkring. Grauten rørte ho med ein halv ballongvisp, og det er framleis min rørefavoritt. Eg har ”full ballong” og, den brukar eg til glatte supper og sausar, og slikt som ikkje legg seg i botnen. Eg syns eg har best kontroll på mjølkemat når eg rører i den med halv ballongvisp, då får eg rørt heilt ut i kanten av gryta.

Eg brukar også mykje matpinsettar. IKEA har nokre fine i varmetolande plast, dei brukar eg til å snu ting i steikepanna, til å ta opp pølser frå pølsegryta med og til mykje anna. Pass på at du finn ein med god opning, nokre matpinsettar eg har sett er for trange. Har du då eitt par store, gode serveringsskeier, nokre trespadar med flat ende og ei grautsleiv er du godt hjelpt.

Bollar og former

Rørebollar har ein ofte for mange av, ein treng ikkje så mange. Det viktigaste er at dei har ein god storleik. Ein kjem langt med ein stor bakebolle, ein middels stor til krem og majones og ein mindre til dressingar og slikt. Slike bollar treng ikkje vere så dyre, men pass på at du finn ein med gummikant under. Då står bollen fast på benken, og vert lettare å handtere. Litermål er det praktisk å ha fleire av. Når du skal bake skal du måle opp vått og tørt, og då er det fint å ha fleire å velje blant. To halvlitersmål, eit litermål og eit stort som rommar 1,5 liter er praktisk.

Eldfaste former og fat treng ein heller ikkje så mange av. Ei paiform, ei kakeform og ei firkanta form til fiskegrateng og lasagne held lenge. Kvaliteten varierer, og eg likar betre porselensformer enn keramikkformer. Spør i butikken, og gå ikkje alltid for det billigaste. Småbollar og skåler har eg mange av, og dei får eg aldri nok av. Eg brukar dei til å legge tesila mi på, til å servere olivenolje og balsamico på når eg har gjestar, og til å sette fram den vesle resten av syltetøyet utan at det ser taslete ut. Dei er også perfekte til flaksalt og nymalen peppar, og nokre av dei er eldfaste, og kan også brukast til creme brulee eller andre små dessertar. Taco er favorittretten til datra mi, og då er mange skåler eit must.

Ting og tang

Slikkepottar må eg no slutte å kjøpe. Eg har hatt som mantra at ein aldri får nok slikkepottar, og det er heilt fornuftig. Å ha berre ein eller to er håplaust, då må ein halde på å vaske opp heile tida når ein lagar kaker, og det fungerer dårleg. I mine skuffer fann eg i dag 12 slikkepottar, og det er minst fire for mange. Så eg må byrje å gje bort slikkepottar til verdig trengande. Men ikkje desto mindre: Det er ingen grunn til å ha mindre enn fire, viss ein bakar med jamne mellomrom. Dei kostar ingenting heller, så trø nedover såretåa viss slikkepottlageret ditt er for lite. Ein solid boksopnar trengst og, helst ein som ein må bruke minst mogeleg musklar på for å bruke.

Eg har tre ”dingsar” som hjelper meg til å få meir frukt i ungane mine: Potetskrellaren, melonkulejernet og kjernehusutstikkaren. Potetskrellaren brukar eg både til poteter, asparges og til eple. Melonkulejernet brukar eg eigentleg mest til å ta ut kjernehuset på eple som eg har delt i to. Kjernehusutstikkaren kan og brukast på eple, men eg føretrekkjer melonkulejernet. Det blir mindre svinn, og epla ser finare ut når kjernehuset er teke ut som ei kule i staden for som ein stokk.

Fleire dingsar? Eg har keramisk topp på komfyren min, så eg har ei skrape til å få bort restar etter små kjøkkenulykker. Ein liten, smart ting som sikrar mor reine negler i jordbæresesongen er ei jordbærrenseklype. Du overlever utan, men den tek ingen plass, og fungerer som ei kule. Du brukar den til å fjerne den grøne hamsen. Den vesle laksepinsetten er og fin å ha, den er kraftig nok til å fjerne dei store beina som stikk opp midt i laksefileten. Den siste dingsen eg har stor glede av er zestjernet. Det har små metalløkker, slik at du kan rive av frukta på sitrusfrukter i tynne, fine strimlar. Strimlane brukar eg som pynt på dessertar og kaker, i ein salatdressing eller i kakedeigen.

Det er nok rett å seie at kjøkkenet mitt ber preg av at eg er motstandar av ting som berre kan brukast til ein ting. Du finn ikkje aspargeskjelar, olivenbåtar, sukkerbrøddelarar, avokadoskåler og tacosett hos meg. Det eg rår deg til å legge litt pengar i er gryter og panner, knivar og solide eldfaste former. Gjer du det, har du til gjengjeld utstyr som du vil ha med deg alltid. Kos deg på kjøkkenet!

Noko av det vakraste I

Eg huskar ikkje når eg høyrde denne musikken for første gong, men eg huskar at det var med Emma Kirkby på sopran, og at det gjorde utruleg stort inntrykk på meg. Dette er så overjordisk vakkert at ein må berre lene seg tilbake og nyte det. Ein fråfallen prest eg kjende sa at dei siste ti åra var det musikken som heldt han i kyrkja. Når eg høyrer dette forstår eg kva han meiner.

Ei streng dame

Wenn jemand eine Reise Macht, dann kann er ´was erzählen. Når ein reiser lærer ein ting som ein kan bringe vidare, sa ein klok tyskar ein gong.  I møte med dansk matkultur har eg lært korleis ein kan vere nær kvarandre og likevel svært ulike på same tid. I danske butikkar finn du større utval av og betre kvalitet på ein del matvarer. Perlehøns og andebryst er daglegvarer, og utvalet av eksklusive  råvarer er mykje større enn vi er vande til. 

Samstundes har prispress og konkurranse ført til at kvaliteten på ein del matvarer er høgst variabel. Dansk salami er full av feitt, og det same er leverposteien, som til overmål nesten ikkje inneheld lever. Eg møtte Camilla Plum, som kallar seg kogekone og ingenting anna. Ho leiar organisasjonen “Opprør fra maven”, der ho får rase ut mot all dårleg mat ein finn rundt om, særleg i billigbutikkane. Jammen var ho streng, eg er ikkje lettskremd, men ho piska meg rundt med fast hand og viste meg alt ho har på garden og i bardsbutikken. Ho seier:

-       Den som har vore i ein pølsefabrikk er avvent med pølser for lang tid framover. Det er ikkje eit vakkert syn, alt det som blir malt opp for å bli moderne industripølser. Når maten blir så full av tilsetjingsstoff og  inneheld mindre av dei gode, gamle kjente ingrediensane, blir den ikkje så nyttig for oss som den burde vere. Nødvendige sporstoff og vitaminar blir borte på vegen gjennom den industrialiserte produksjonen.

 Camilla Plum er kokebokforfattar, matkunstnar og kursvert for alle som vil lære å bake godt brød, brygge godt øl eller bruke urter og krydder på nye, spennande måtar. I fjor gjekk hageserien hennar på NRK, og ho går i gang med ein ny serie snart, har eg blitt fortalt.

Ho driv Fuglebjerggaarden langt ute på landsbygda nord for København saman med mannen sin, Per. Han står for ølbrygging og frukttrepoding, og saman har dei laga ein triveleg gard der dyr og menneske trivest. I gardsbutikken sel dei det dei lagar av råvarer frå eigen gard, saman med andre ting som dei får tak i som passar deira filosofi. Dei har også ganske mykje frø til sals, masse forskjellige typar tomatar og chili.

Camilla uroar seg for at maten sin plass i familielivet blir mindre og mindre, i ei tid då ein familie gjer færre og færre ting saman. Før visste ungane kva foreldra arbeidde med, og ofte var dei med på å utføre dette arbeidet. No veit knapt barna kva foreldra driv med, og det å lage mat saman meiner Camilla er ein fin måte å samarbeide på, og å vite kvav maten består av.

-       Folk hoppar bukk over det basale, og går rett på avanserte oppskrifter utan å kunne dei grunnleggande teknikkane. Derfor blir eg ofte skulda for å vere for elementær i mine oppskrifter, når eg skriv at ein må skilje rensing av grønsaker og oppkutting av kjøtt, elles vil dei forurense kvarandre. Det har mange ikkje lært. Å lage ein kvit eller brun saus er heller ikkje ein del av barnelærdommen, mange går rett på avanserte kokebøker, og då er det ikkje rart ein misser motet. Eg er vanlegvis ikkje ein som kjempar for at folk skal vere autoritetstru, men når det gjeld kokebøker er det ofte ein god grunn til at oppskriftene er som dei er. Du kan forutsette at den som har laga kokeboka kan dette betre enn du sjølv.

Men her er ingen moralisme. Camilla røyker som ein stimbåt, og sel vin i butikken sin som alle andre danske kolonialbutikkar. Tomatar på boks fungerer året rundt, og ho serverer gjerne importert mat når den er den beste. Ho ser ikkje poenget med det enkelte hevdar; at all mat skal vere heimedyrka.

-       Når cicilianske sitronar er dei beste, brukar eg sjølvsagt dei. Og eg et ikkje rødbeter og selleri heile vinteren medan eg ventar på min eigen salat. Men vi må passe på når vår eigen mat er best, og nyte den då. Det viktigaste er å vise barna (og seg sjølv!) for ein god, sanseleg opplevelse det er å lage det ein skal ete frå botnen av. 

Mitt kjære Køben

Eg elskar København. Det er ein deilig by, med trivelege folk, god mat, masse å finne på og med ein smak av den store verda. Vinterferien då datra mi var 6 budde vi i husværet til ein kollega av meg på Islands brygge. Den dagen vi dro heim sa seksåringen: Mamma, vi kunne bodd i denne byen! Ja, det kunne vi verkeleg. Eg har gjort litt research for deg, og har nokre forslag til kva ein kan gjere der. Ber over med meg viss dette er litt familieretta, tipsa funkar fint for single og venninnegjengar og.

Å kome seg dit

Å reise til København er enkelt. Både med fly, båt og bil kjem ein seg lett og rimeleg nedover. Bil er strålande viss du skal vere i Danmark ei veke eller to, særleg viss du er glad i å handle, for å få med mykje bagasje på fly er eit strev. Når du først har kome deg til København er både byen og omlandet lett å finne fram i. God skilting og hjelpsame, vennlege danskar gjer sjåførjobben enkel. Båt frå Oslo er også eit alternativ, med god mat og drikke ombord og plass til bilen viss den skal vere med. Fly er lettvint viss du skal vere der berre nokre dagar. Sterling og Norwegian har billege billettar.

Smart å huske:

• Reiser du med barn, så la dei vere med på å planlegge, lese kart og å finne fram til kva buss eller tog de skal reise med. Det er gøy for dei å få skaffe seg overblikk i staden for å bli skyssa rundt heile tida!
• Del opp familien etter kva de likar å gjere. Alt må ikkje skje med alle til stades. Det reduserer konfliktnivået, og sjansane aukar for at kvar person får gjere det han eller ho har lyst til.
• København-kortet gir deg gratis transport over heile Sjælland og gratis inngang til dei fleste interessante aktivitetane i København-området, så det er eit godt kjøp. Sjølv om ein reiser med bil på ferie er det mykje enklare å bruke buss, tog og trikk når ein skal farte rundt i ein storby.

Kvar skal vi bu?

Det er som regel lurt å ha bestilt ein stad å bu før ein reiser nedover, særleg viss ein har barn med seg. Men å booke for heile ferien er ikkje naudsynt. Ta heller ein runde i området der du syns det er ekstra triveleg, og sjekk ut tilboda. Å flytte på seg er også lettare viss ein ikkje har bunde seg til ein bustad for heile opphaldet. Sjekk ut denne nettstaden: www.bbdk.dk. Der finn du billeg og bra innkvartering i husvære og ”Bed and Breakfast”-hotell i heile Danmark. Sjekk ut Cityhostel på H. C. Andersens boulevard, det er billig, dei har familierom og det er rett ved kanalen, DGI-byen og tivoli.

Kva gjer vi?

Experimentariet er og ein strålande plass for dei mellom tre og alderdommen. Eigentleg er det eit stort læringslaboratorium for fysikk og kjemi, men det må du ikkje fortelje ungane. Dei må berre sleppast laus i fri dressur, for å prøve alle dei utfordringane og eksperimenta ein får lov til å vere med på. Sett av minst tre timar, for dette tek tid, og ungane vil elske det.

Tyco Brahe planetarium er ein perfekt plass å ta med nysgjerrige barn på ferie. Planetariet viser himmelrommet med planetar og solsystem, og eg lærte masse om kva stjernene består av og korleis dei rører seg. Ein ekte meteor har dei og, den imponerte meg!

Ny Carlsbergs Glyptotek er eit fantastisk museum, med rike klassiske greske og egyptiske figurar, masse vakker kunst, eit vakkert atrium og ein kafé som er lovprist i dansk presse. Viss familien skal gjere ein kulturell ting saman er eit besøk dit mitt beste forslag. Atriet er ei reise verd åleine, det gjev kjensla av å gå inn i eit harem, med grøne vekstar, greske søyler og benkar som ein kan slappe av på. Er du heldig er det også konsertar der, sjekk i avisene.

DGI-byen, Tietgensgade 65, er eit badeland som ligg rett bak Hovedbanegården. Det er ein strålande plass for å slappe av når ein er lei av shopping og treng å kose seg litt. Ungane kan stupe i stupetårnet eller symje 5000 meter i det ovale svømmebassenget der ein slepp å snu. Mor kan gå på Spa i 2. etasje, og far kan kose seg i boblebadet medan han passar på dei minste som duppar rundt i det 35 cm. djupe barnebassenget. Prisane er rimelege, langt billegare enn ”kommersielle” badeland, sidan huset er drive av det danske idrettsforbundet. Bowle kan ein og, når ein har trutna ferdig. DGI-byen har og sitt eige hotell, og bur du der kan du bade gratis heile dagen.

Shopping

Det er ikkje til å kome unna at mange har stor glede av shopping, også i ferien. Eg har det slik, så eg har gjort nokre erfaringar som eg gjerne deler med deg. Med mindre du veit at du har stor glede av dei store kjøpesentra, så bør du styre unna. Viss du likar det, så la iallfall dei av familien som ikkje syns slikt er stas sleppe å vere med. Litt tid kvar for seg er alltid av det gode.

Viss du først går inn for det i København, er undertøysavdelinga og parfymeavdelinga på Magasin ei reise verd i seg sjølv, og Illums bolighus gir deg dei siste trendane innan interiør og design. Dei har også ei fantastisk parfymeavdeling, med parfymer som ein ikkje får tak i i Norge. Fields er eit gigantisk senter som ligg ved Kastrup, og som er ein effektiv måte å gjere unna mange interessante butikkar på ein gong på. Der finn du Søstrene Grene, Ilse Jacobsen, ein kjempefin Pilgrim-smykkebutikk og Panduro Hobby. Ein smak av London får du og, sidan Debenham’s fyller opp ein stor del av senteret. Fields har ikkje teke av omsetningsmessig, så det er passe romsleg i butikkane, og du kan gjere nokre gode kjøp fordi dei har tilbod som ikkje finst andre stader. Sett av minst tre timar, elles blir du berre frustrert over å ikkje rekke over alt.

Men halve moroa med København er alle dei små spesialbutikkane, som har ting som ein ikkje finn heime. Dei verkeleg gode butikkane finn du ikkje på Strøget, men i sidegatene på nordsida av Strøget. Gå opp Købmagergade, så er du der, meir eller mindre.

Specialkøbmanden må du besøke viss du bryr deg om mat, ein heil vegg med krydder, ein annan med kakepynteting som vi aldri har sett i Noreg og ein tredje med kaffi og te er freistande for matfolk. Oppdatering: Specialkøbmanden har flytta til H. J. Holst Vej 14, 2610 Rødovre, ikkje alt for langt frå byen. 16. august 2010 opnar dei ei avdeling på Østerbro, Emdrupvej 26H, 2100 København. Der blir det til og med mogeleg å gå på kakepyntekurs!

Te skal du forresten handle hos Perchs thehandel i Kronprindsens gade. Der står gubbane slik dei alltid har gjort i sine skinnforkle, og lagar dei nydelegaste teblandingar. Tidleg på sommaren får du Darjeeling´s first flush, som er dei første, grønne knoppane av tebuskene som vert forsiktig handplukka, og som kostar ei formue. Men det er verdt det! Ta med ein rull Christianfelder honningkaker med det same du er der, honningkakene et du med smør på når du kjem heim, dei held seg lenge. Når du går får du eit heimelaga sukkertøy, nydeleg!

Kunst og Køkkentøj i Pistolstræde rett ved strøket er ein semiprofesjonell kjøkkenutstyrsbutikk, som har alle dei reiskapane som gjer dei gode kokkane verkeleg gode. Silikonmatter til baking og eigen sukkertøyproduksjon, muffinsformer som ikkje treng smøring og som blir flate i kofferten, kokebøker frå heile verda og kakeformer frå den minste storleiken til den største gjer at det gjeld å ha bremsene på for ikkje å velte feriebudsjettet fullstendig. Det løner seg med kontantar, dei har eit påslag på prisen viss du betalar med kort.

Lisbeth Dahl har ein stilig interiørkolleksjon som du bør få med deg viss du er i København. Stilen er American diner goes to China, altså rosa, lyseblått og kremfarga, i plast, perforert porselen eller i ullstoff, blomstrar, tøfler, lamper, bakebollar, såpeskåler til badet og alt anna småpiker liker. Ho har ein butikk i Købmagergade, gå dit!

Den siste staden du MÅ besøke er Tage Andersen sin butikk i Ny Adelgade. Det er den einaste butikken eg har vore i der eg må betale for å kome inn, men tru meg: 45 kroner er den opplevinga verd. Allereie på veg opp Ny Adelgade ved Kongens Nytorv forstår du at her er du på veg mot noko spesielt. Utanfor butikken står oppstamma margerittar, husfredar med små bær og restauranten på andre sida av gata er og prega av Tage Andersen sitt handlag.

Når du går inn stig du ned i eit sakralt univers med fuglar i bur og vandrande rundt i butikken, og vakre installasjonar av smijern, kvistar og blomar av stål. Overalt står det blomar frå danske skogar og frå framande land, og musikken er med på å gjere ein tur hit heilt spesiell. Opp vindeltrappa møter du endå eit vakkert rom med speil, møblar og installasjonar med eit særpreg du berre  finn her. Så går vegen ut i bakhagen, der eit lite lysthus med benkar og blomar lagar ein vinterhage for appelsintre og andre sarte vekstar. Gårdsrommet er og fylt av natur som er varsamt forma og stelt av Tage Andersen. Han arbeider sjølv i butikken kvar dag, i sine karakteristiske knebukser og lang frakk ser han ut som ei middelaldersk etterlevning. Dette er ikkje ein stad du går inn og shoppar, derav inngangsprisen, men kjøp med deg ein plakat eller nokre kort som minne.

Kvar skal vi ete?

Mat er alltid ei utfordring når ein er ein familie på tur, og det er vanskeleg å finne ein restaurant som alle likar og som ikkje kostar det kvite ut av auga på den som betalar. København er velsigna med mange små, etniske restaurantar som serverer god mat til ein billig penge, og eg foreslår at de prøvar desse. På ein buffet finn stort sett alle noko dei likar, og Mattilsynet i byen er såpass på vakt at det stort sett er trygt. Innimellom kan det vere spennande å prøve noko meir forseggjort i matvegen, og her er nokre tips:

Viva – ein flott restaurant i ei ferje ved Islands brygge. Nydeleg mat, franskinspirert, både lunch og middag.

Cofoco – Abel Cathrines g. 7 på Vesterbro. Trendy men ikkje dyrt, langbord med høge stolar, og full meny for under 300 kroner.

Pak Ka – Halmtorvet 36-38. Førsteklasses kinesisk kjøkken, hyggeleg betjening og nydelege, klassiske kantonesiske rettar. Prøv Dim Sum, dampa eller friterte smårettar som smakar fantastisk.

Ida Davidsen – Store Kongens gade 70. Dette er ein dansk, tradisjonell restaurant der du får høge smørbrød til lunch, altså frokost. (Frukost heiter morgenmad på dansk!) Ope berre mellom 10 og 16, men vel verdt eit besøk.

La Glace – Skoubogade 3-5, rett ved Strøget. La Glace er eit gamaldags konditori med nydelege kaker, både av smak og utsjånad, varm kakao, te eller kaffe i kanne og småkaker av alle slag, kjende og ukjende. Vakre boksar og esker gjer at du har glede av turen dit lenge etter at du har reist derfrå.

There’ll be crocuses…

Emo er eit omgrep som eg har sett brukt dei siste åra. Når eg tenker tilbake på då eg var tenåring så var eg nok ganske emo. Ikkje i sminke, antrekk og hår, men i det å kose seg med det sørgelege, å nyte dei smertefulle kjenslene og å kjenne seg dregen mot triste dikt, bøker og songar. Eg blir ikkje lei meg av dei, eg vert trøysta.

Denne sangen er frå den tida i livet mitt, og den og plata Blue med Joni Mitchell følgjer meg alltid.

Blodige dessertar

Har du funne blodappelsiner i butikkane nyleg? Sesongen er her, og dei vakre, små blodappelsinene er til sals rundt omkring. Eg fann eit nett i butikken min denne veka, og då vart det gode dessertar denne helga, ein for alle og ein for dei vaksne… 

Blodappelsin minner meg om når eg var lita, og ikkje såg forskjell på den eine og den andre appelsinsorten. Lukka var stor når eg skrelte ein appelsin, og oppdaga at den var raud inni. Smaken var ikkje så ulik vanleg appelsin, kanskje litt syrlegare, men den raude fargen var spennande og annleis. I naturen er det slik at grønsaker, frukter og bær er sunnare di meir og mørkare farge dei har. Så blodappelsin må vel vere bortimot det sunnaste ein kan finne, bortsett frå blåbær?

To dessertar kan kanskje virke litt overdådig i dag, men eg syns det er viktig å ha ein god dessert innimellom. Det dryger middagen viss ein fekk ein gjest ekstra, og reduserer sjansane for at ein kjem i stor freisting, og går i sjokoladeskåpet seint på kvelden. Ein treng små lyspunkt i tilveret, og ein god dessert lyser opp ein mørk og elles trist dag. Dei dessertane du får oppskrift på i dag er fulle av vitaminar og antioksydantar, akkurat det du treng!

Denne geléen er laga med saft av blodappelsin, og den får ein fantastisk mørk raud farge. Eg serverer den med ein vaniljekrem av kesam vanilje i staden for vaniljesaus. Det er ganske enkelt fordi når eg serverer vanleg vaniljesaus så et ungane ubegrensa mengder. Når dei får vaniljekrem av kesam går det ikkje så mykje. Ikkje spør meg kvifor, det er berre slik.

Sjekk kor søt safta er, for å vurdere om du treng meir eller mindre sukker enn i oppskrifta. Eg kokar sukkerlake, for det gjer det enklare å løyse opp gelatinen. Geléen blir ikkje gjennomskinneleg slik ferdiggeléar er, men det gjer ingenting, så lenge den er god, og du veit kva som er i den! Eg syns det er godt at geléen ikkje er som ein sprettball, så eg har i litt mindre gelatin enn det som er vanleg i slike oppskrifter. Slik gjer du det:

Blodappelsingelé

5 dl saft av blodappelsin

0,5 dl sukker

4 gelatinplater

Safta av ein halv sitron

Saus:

1 beger Kesam vanilje

1 teskei melis

Legg gelatinplatene i lunka vatn i ei skål. Press blodappelsinene og sitronen. Skal du lage geléen til mange kan du supplere med vanleg appelsinjuice eller den nye granateplejuicen som du får kjøpt i åttekanta pakkar. Sil juicen over i ein bolle. Ta 2 dl av juicen og la den få eit raskt oppkok i ei gryte saman med sukker. Ta den av plata. Kryst gelatinplatene, og la dei smelte i den varme appelsinjuicen. Rør godt, og hell det over i den kalde juicen. Rør godt, og hell det heile i ein fin glasbolle, eller i porsjonsglas. Sett geléen i kjøleskapet, den stivnar i løpet av 4-5 timar. Bland kesam og melis, og server med ein klatt på kvar porsjon.

Camparisorbeten er for vaksne, naturleg nok. Campari har ein intens søt og bitter smak, deilig saman med sitrus i alle variantar. Campari og juice med isbitar er min favorittsolnedgangsdrink. Når det er alkohol i noko frys det saktare, i og med at alkoholen har lågare frysepunkt enn vatn. Difor må ein rekne lengre innfrysingstid for denne sorbeten enn for vanleg is. Fordelen er at det er ikkje krise om du har gløymt å røre i isen ein gong eller to. Ulempa er at dette er noko du må planlegge litt på førehand. Sorbeten kan godt lagast opp til ei veke i forkant, viss du har den i ein boks med lok på i fryseboksen. Har du ismaskin er dette ingen kunst, berre les bruksansvisninga. Slik gjer du det:

Camparisorbet

2,5 dl vatn

2,5 dl blodappelsinsaft

1 dl sukker

2 dl campari

Strimlar av appelsinskalet

Kok opp vatn og sukker, og sett det til kjøling. Vask ein appelsin i kaldt vatn med litt eddik i, og skrell av litt skal til pynt. Eg brukar eit zestjern, eit bølgeforma lite kuttejern som lagar fine, krølla strimlar av skalet. Press appelsinene. Bland sukkerlaken, camparien og appelsinsafta. Ha dette i ein bolle, gjerne metall, for det frys fortare då. Sett bollen i frysaren. Ta den ut ein gong i timen eller så, og rør den luftig før du set den innatt. Det gjer at den vert mjuk, og dermed lettare å lage kuler av.

Når den skal serverast skrapar du den ut med ei skei, og har den i høge, vakre glas. Pynt med nokre strimlar med appelsinskal, og server. Viss du er i det kreative hjørnet kan du hole ut appelsinene forsiktig, og bruke skala til å servere sorbeten i. Dette er perfekt kos for etter leggetid, ungane si, altså…

Tid for ein god kopp te

No sit eg og pustar roleg ut etter ein dag i kaféen på bokmarknaden på skulen vår. Mange stakk innom, til og med eitt par som hadde lese om bokmarknaden her i bloggen! Strålande!

Det einaste fornuftige for å kvile vettet sitt, som mi nord-norske mor seier, er å lage seg ein god kopp te og blogge litt. Sidan eg hadde eit brutalt møte med dispril oppløyst i vatn med kaffismak ein stad i nord-Sverige på slutten av 70-talet har kaffi berre gjort meg kvalm. Eg er så pysete når det gjeld kaffismak at eg kan ikkje ein gong ete Tiramisu, den kjende, kaffitrekte kaka frå Italia, utan å kjenne kvalmebygene nærme seg.

Så te var eit naturleg val for meg då eg byrja prøve nye smakar. Problemet med å ha eit anstrengt forhold til kaffi var at eg gjennom heile ungdommen vart plassert på barnebordet i familieselskap. Eg skulle jo ikkje ha kaffi! Ikkje ein gong det å fylle 18 var nok til å kvalifisere til sofaen, så lenge eg insisterte på medbrakte teposar i knuslete, små koppar.

Dei siste åra har te blitt moderne, og butikkane har eit stort utval både i posete og te i lausvekt. All ekte te kjem frå den same buska, camellia sinensis. Det som skil dei ulike typane frå kvarandre er korleis dei vert handsama og eventuelt smaksette etter haustinga. Svart te er den mest vanlege tetypen uansett kvar du kjem i verda.

Engelskmennene parfymerte den med sitrusfrukta bergamott, og kalla den Earl Grey. Ein annan variant fekk namnet English Breakfast, og bør drikkast med litt mjølk, sterk som den er. Inderane krydra den med kardemomme, ingefær og nellik, og serverer den med mjølk og sukker under namnet chai.

Grøn te er te som har blitt varmebehandla, ofte i ein wok, for å stoppe den oksyderinga som normalt vil skje med svart te. Dermed beheld blada den grøne fargen og forma, og ikkje minst store mengder antioksidantar. Antioksidantar hindrar skadeleg nedbryting av cellene i kroppen vår, og difor vert eit høgt forbruk av te rekna som eit av dei enklaste og mest effektive tiltaka ein kan gjere for å halde på ei god helse.

Grøn te har ein lett aroma, og skal ikkje trekkast i kokande vatn. Vatnet skal halde ca. 80 grader, og du må kanskje ta så mykje som to teskeier per kopp for å få eit godt resultat. Grøn te kjem og i parfymerte utgåver, og du får den med chai-aroma, vanilje, mandlar (!!) og ananas, for å nemnte nokre variantar. Grøn te er ferskvare, så bruk den når du har kjøpt den. Etter nokre månader smakar den meir og meir av støv.

Kvit te er dei små skudda som kjem aller først på tebuska om våren, og som berre vert tørka utan meir bearbeiding. Dette er den aller sunnaste teen, og den som har det høgaste innhaldet av antioksidantar. Den kan trekke ganske lenge i koppen, for den har lite koffein og bitterstoff i seg. Det gjer at den beheld den lette, elegante smaken og blir ikkje bitter i koppen slik grøn og svart te blir.

Teen du får kjøpt i Noreg er hovudsakleg frå India, Sri Lanka og Kina. India er mest kjend for Darjeeling- og og Assam-te, Lankesisk te vert ofte berre kalla ceylon-te, men Uva og Dimbula er dei mest kjende distrikta der te vert dyrka på den vakre øya.  Kina har eit uttal variantar av te, men oolong og lapsang souchong er blant dei mest markante og kjende. Lapsang souchong har ein markant røyksmak, medan oolong er berre delvis oksidert. Det gjer at den ikkje blir så sterk i smaken.

I dei siste åra har afrikansk og japansk te kome i norske butikkar. Rooibos betyr raud busk, og er dermed ikkje ein ”ekte” te i og med at den ikkje kjem frå den klassiske tebuska. Du får den i naturell utgåve, og smaksett med alle tenkelege og utenkelege aromaer. Matcha er den mest kjende japanske teen, og den er malen til eit fint pulver som skal vispast ut i varmt vatn i ein tradisjonell seremoni som folk studerer i årevis for å beherske perfekt.

Russland har og teproduksjon, og enkelte stammar på den russiske taigaen drikk te med salt, sukker, mjølk og smør! Då er du langt forbi det eg kallar å kose seg med ein god kopp te… Urtete er og ”uekte” te, sjølv om den er både god og sunn. I Nord-Afrika får du myntete, med masse sukker og servert i små glas. Kamillete er bra mot blærebetennelse, og fenikkelte seiest å redusere kolikk hos babyar. Kjerringrokkte er sikkert godt for noko det og, men det smakar pyton. Te av sitronmelisse derimot, er godt, og ein grei måte å bli kvitt ugraset på. Fruktte består hovudsakleg av tørka frukt, og smakar godt med litt sukker eller honning.

Det siste nye er te i fast form. I ”gamle dagar”, altså den tida då eg reiste til Ålesund og koste meg i tebutikkane der, var gunpowder den einaste typen te som ikkje var lause blad. No får du kjøpt små ballar, stråhattar og ”kaker” med samanpressa te. Dei vakre teblomane opnar seg når dei møter passe varmt vatn, og dei er nydelege å sjå på i glaset. Teen smakar aromatisk og lett, og har ein lys farge.

Teblomar i kule eller hattefasong blir gitt som gåve ved særlege høve, og kvar kule eller hatt er lagd for hand ved at teblada vert knytt saman med bomullstråd. Spar den til ein god venn, og server den gjerne i eit vidt glas, slik at blomen får kome til sin fulle rett. Fargen på blomen i midten varierer, mine har ein klar rosafarge, men eg har og sett dei i kvitt. Mange av desse tetypane har ein nydeleg jasminaroma, med blomeblad av jasmin bunde inn i tekula.

Å lage god te er ein kunst, og problemet er at te lett blir bitter. Derfor er det for dei fleste tetypar viktig å fjerne teblada frå kanna eller koppen. Eg brukar ei stor klype av metalnetting til å ha teblada i sjølv om eg lagar berre ein kopp til meg sjølv. Det er viktig at teblada får god plass til å falde seg ut og sleppe smaken fri. Du kan og lage te i ei kanne med blada rett i kanna, og så sile teen over i ei anna kanne for å fjerne blada. Teholdarar med hol bora i metall er for tette, og gjev ikkje god te. Tøyposar fungerer, men dei blir ganske udelikate etter ei tid i bruk.

Te skal trekke i heilt nykokt, friskt vatn. Tevatnet må for all del ikkje oppbevarast på ein termos eller ei kanne som det tidlegare har vore kaffi på. Kaffi gjev alltid dårleg smak på teen, og heile nytelsen er øydelagd. (for meg, iallfall. )Trekketida varierer frå tetype til tetype. Svart te skal gjerne trekke i ca. 5 minutt, grøn te kan gjerne trekke litt kortare og urtete og fruktte treng litt lengre trekketid. Gå etter klokka, ikkje etter fargen. Mange tetypar slepper fargen før dei slepper smaken, så teen kan sjå ferdig ut før den faktisk er det.

Teposar fungerer på tur, men for folk som drikk te sjeldan er teposar ei dårleg løysing. Dei er ikkje tette, og aromaen vert ganske fort svekka. Drikk du ikkje te sjølv, men vil ha det i huset til gjestar, så ha heller litt laus te i ein tett boks, og ei teklype i kjøkkenskuffen. Då slepp du at teen ”døyr” i kjøkkenskapet.

Kva et ein til te? I Stor-Britannia får du servert high tea, cream tea og afternoon tea, alt etter klokke og stad. Afternoon tea er eit måltid mellom lunch og middag, med små, elegante smørbrød,  scones med syltetøy og krem, fingerkjeks og småkaker. Cream tea er det same, men gjerne utan smørbrøda. High tea er det heile med ein varmrett i tillegg. Mett blir du uansett, dette er store måltid.

”Tea” er forresten eit heilt adekvat namn for middag i Stor-Britannia, ”What’s for tea?” spør ungane når dei lurer på kva middagen blir. I store delar av verda er det vanleg å drikke te til varm mat. Her heime er vel te mest ein kosedrikk, nokre serverer ost og kjeks til, og til frukost må teen vere med. Så lag deg ein god kopp te, og kjenn at du er ein del av ein tradisjon som går frå over 4000 år før Kristus og fram til i dag!

Utgått på dato?

Eg har alltid hatt eit frilyndt forhold til dei datoane matvareprodusentane stemplar på varene dei sender ut på marknaden. Ein daglegvarehandlarson i min nære krets påstår at han aldri har smakt mjølk som ikkje er utgått på dato. Kokkar eg omgås hevdar hardnakka at eiga nase og øvrige sansar er det einaste ein bør stole på når det gjeld å avgjere om ei matvare er etande eller ikkje.

Nokre tommelfingerreglar bør ein likevel halde seg til: Malt kjøt (og anna bearbeidd mat) er mykje meir utsett for bakteriar enn heile kjøtstykke, og bør difor vurderast nøye, uansett påstempla dato. Mat som er mygla skal ein og vere forsiktig med, det hjelper ikkje alltid å skrape mygla vekk, iallfall ikkje frå mjuk mat der mygltrådane lett kan vandre, som mjuk ost, syltetøy og saft.

Luktar maten vondt kan den stort sett alltid kastast, sjølv om eg har fått malande skildringar av korleis heile kjøtstykke oppstår frå ei nær døden-oppleving viss det vert kunstferdig inngnidd med salt. Mor mi fortel om vasking av sure pølser hos ein lokal kolonialhandlar innan kooperasjonen på slutten av 50-talet. Faktisk trudde visst folk av den generasjonen at pølser smakte surt. Dei syntest visstnok at ferske, nylaga pølser var litt smaklause.

Hovudregelen må uansett alltid vere at du brukar dine eigne sansar, og byggjer på kva du luktar, ser og smakar. Kjøtstykke av okse er alltid best like oppunder utløpsdatoen, og det same gjeld ostar. Edamer og andre goudaaktige ostetypar toler godt å ligge langt utover utløpsdato, og vinn på det.

Men i dag skal eg marknadsføre ei anna matvare som lever lenge etter at datoen har meldt den daud, nemleg gjær. Eg handlar gjær i rykk og napp, for eg må innrømme at heimebakst ikkje er daglegdags kost heime hos oss. Vi bakar av og til, og då nyt vi det dobbelt. Når vi først bakar, vert det gjerne liggande att nokre gjærpakkar i kjøleskapshylla, og dei vert dessverre gløymde i lengre tid.

Då eg no i helga skulle ha gjestar, og ville overraske dei med fersk heimebakst, fann eg fram dei små klumpane frå kjøleskapet. Dei var ganske forsteina, og hadde fått ein underleg mørkebrun farge. Datoen viste at dei var innkjøpte i god tid før jul, 9. Desember meinte Idun var siste dagen den var brukande. Men etter ein halvtime i ei skål med lunka vatn fekk gjæra nytt liv, og fungerte strålande som hevemiddel til ein stor, grov brøddeig. Nokre klumpar blir det lett, så eg silte den før eg hadde den oppi bakebollen, men hevetida var den same, og resultatet var førsteklasses.

Eg bakte grove rundstykke, som eg sette saman til eit bollebrød. Det ser lekkert ut når du skal ha gjestar, og vil sette brødet på bordet. Eg lagde ein stor deig, slik at eg fekk eit vanleg brød og. Slik gjer du det:

Grovt bollebrød

50 g gjær

 6 dl vatn

 5 dl yoghurt naturell

3 ss olivenolje

 3 dl grovt sammalt kveitemjøl

 4,5 dl fint sammalt kveitemjøl

 Ca. 1,3 liter kveitemjøl

1,5 dl havregryn

 2 ts salt

1 ss mørk sirup

2 dl blanding av linfrø og sesamfrø

Egg til pensling

Set steikeomnen på 225 grader. Varm opp vatnet, sirupen og yoghurten til den er fingervarm. Har du ikkje yoghurt kan du bytte den ut med ulike surmjølksvariantar. Rør ut gjæra i deigvæska. Ha i oljen. Bland det turre, men hald tilbake eitt par dl kveitemjøl til utbakinga og litt frø til pynt. Elt saman deigvæska og det turre til det vert ein passeleg fast deig. Ha i mjølet litt og litt til deigen akkurat slepper bollen. Kor mykje mjøl som skal til varierer med kor fuktig mjølet er, og difor vert alltid mengdene som er oppgitt i gjærdeigoppskrifter litt omtrentlege.

Elt deigen godt, ta gjerne pauser innimellom, men la eltetida nærme seg eit kvarter. Kjøkkenmaskin er ideelt til dette. La deigen heve ein halvtime, og slå den saman igjen. Del deigen i to. Lag fine rundstykke av halvparten av deigen, og sett dei tett saman som ei rose på eit bakebrett som du har strødd med mjøl. Pensle dei med samanrørt egg, og strø på det du har halde unna av sesamfrø og linfrø til pynt. La rundstykka heve til dobbelt storleik, og steik dei på 225 grader i 15-20 minutt.

Resten av deigen eltar du saman til eit (eller to) brød, og steiker i neste runde. Brøda treng litt lengre steiketid, sett temperaturen ned til 210 grader, og steik dei i 40-45 minutt.

Til dette serverte eg ei nydeleg og kjempeenkel torskeform som du må prøve. Slik gjorde eg det:

Italiensk torsk

800 gram torskefilet

5-6 store, modne tomatar

basilikumblad

Riven mozarellaost

Salt, peppar, sukker og olivenolje

Sett omnen på 210 grader. Skjer beina ut av torskefileten, og del den i passe store serveringsstykke. Smør ei form med olivenolje, og legg filetbitane i forma. Dryss over salt og peppar. Skjer tomatane i skiver, og legg dei over fisken. Strø på salt og peppar på nytt, og så ei lita teskei sukker over det heile. Sukkeret er viktig for å nøytralisere syra i tomatane. Strø over den rivne mozarellaen, ringle over litt olje til slutt, og set forma i omnen på 210 grader i 20 minutt. Hakk basilikumblada, og strø dei over når du tek forma ut av omnen. Får du tak i fersk mozarella i kuler som ligg i saltlake er det det aller beste. Skjer dei i så fall i skiver, dei er uråd å rive. Visste du at mjølkeallergikarar kan ete bøffelmozarella?

Her trengst det ikkje poteter eller saus, fisken, oljen og tomatane lagar deilig sky, og brødet passar perfekt til. Dette vart jammen sunt og!

 

Om du lämnade mig nu…

Kakebordet

Kunne du kanskje gjette at eg hadde ansvaret for kaféen når korpset på Ila skal ha loppemarknad, bokmarknad, juleavslutning, juletrefest, 17-. mai-frukost og juneimit? Eg tenkte du ville syns det var gøy å sjå kva vi byr på når vi skal ha kafésalg. Her har du bordet slik det sto like før marknaden opna:

 

Herfrå og bakover ser du ei eplekake, ei fransk mokkakake, ei krydderkake, ei sjokoladekake, ei gulrotkake, gulrotmuffins og eit lass med vafler. 

Avlange fat er fint på ein slik disk, då får du plass til mange fat side om side, og det er lett å flytte om på dei. Å ha nokre kaker på stettfat skaper variasjon, og gjer at ein kan plassere runde kaker utan at dei tek for mykje plass.

Vi brukar å pynte kakene der og då, vi har med oss ting til glasur, strøssel og melis til å sikte over kakene. Det sparer dei som bakar for arbeid, og det hindrar at kakene vert kræsja på vegen til skulen.  

Viss du søker på Fransk mokkakake får du stort sett opp ulike typar formkakedeig med eller utan kakao, med fyll og glasur. Denne kaka er meir som ein mokkabrownie, men det virkar litt rart å kalle det brownie når den er rund. Eg fordelte kakerøra i to runde former, ca. 20 cm store. Du kan og lage den i langpanne, då er vi nærare brownie-varianten. Slik gjer du det:

Fransk mokkakake

6 dl sukker

4 dl kveitemjøl

1 1/2 ts bakepulver

2 ts vaniljesukker

1/2 ts salt

7 ss kakao

2 ss pulverkaffi

2 ss varmt vatn

4 egg

200 gram smelta margarin

 

Ha alt det turre i ein bakebolle. Løys opp kaffien i det varme vatnet. Rør egg, kaffiblandinga og smelta margarin inn i det turre. Dette er lett som å lage ei pannekakerøre. Legg bakepapir i botnen på to springformer, ca. 20 cm eller ei lita langpanne og hell røra over. Steik kaka på 180 grader midt i omnen i om lag 20 -30 minutt. Kaka verkar litt rå når du tek ho ut, men slik skal ho vere. Ein variant er å ha 100 g hakka valnøtter i røra, det er kjempegodt, men litt risikabelt på loppemarknad, fordi mange er nøtteallergikarar. 

Gulrotkake/gulrotmuffins

400 g fint revne gulrøtter

3 egg

3 dl sukker

2 ½ dl matolje utan smak, raps, mais eller soya.

4 dl mjøl

2 ts bakepulver

1/2 ts salt

1 ss vaniljesukker

1 ss kanel

1 ts kardemomme

Sett omnen på 180 grader, 200 grader viss du skal lage muffins. Riv gulrøttene fint. Pisk egg og sukker til eggedosis. Bland alt det turre. vend gulrøttene inn i eggedosisen, og rør forsiktig inn mjølblandinga. Sett muffinsformer ut over eit bakebrett, eller dekk ei lita langpanne med bakepapir. Ha røra i, og steik muffins på 200 grader i 20 minutt, langpanne i 180 grader i 35 minutt. Prøv med ei kakenål eller ein spagettipinne om kaka er steikt. La kaka stå i omnen til pinnen kan stikkast inn i den og takast ut utan at det sit røre fast på den.

Fyll gjerne røra i eit litermål viss du skal lage mange muffins.  Eg lagde 36, i store former, pluss ei lita langpanne. Eg trur eg ganga opp oppskrifta 3 gongar. Med glasur lagd med melis og eggekvite er denne kaka fin til mjølkeallergikarar. 

Pynt kakene med kremostglasur, og dryss med det du måtte ha av strøssel og pynt. Langpannekaka er pynta med sukkerhjarte frå Specialkøbmanden, min faste strøssellangar i København.

 

Muffinsa er pynta med kandiserte roseblad og bladgull (!!) frå same butikk. Deilig!

Fortalte eg…

at eg var med på å lage bokmarknad på Ila i dag? Ja, det gjorde eg vel. Her er ein skatt som vart med heim:

Elvis Presley, Frank Sinatra, ein purung Cliff Richard, ein eg tok med fordi han var så vakker (Robertino), Sophia Loren og Audrey Hepburn. På baksida av korta var det instruksjonar til ulike dansar, denne serien lærer deg korleis du dansar sakte vals. Rock n’ roll-serien som ligg att på bordet har mellom andre bilde av Marilyn Monroe. Det ligg og att ein filmserie, fleire andre danseseriar og eit vevd bilde av Stalin med kinesisk tekst. Ja, og så ca. 150 kasser med bøker. Marknaden er open i morgon og, 12-16 Fougstads gate 10 i Oslo.

Det vesle attåt

Kva skal vi ha til? Det er spørsmålet eg får når eg seier vi skal ha laks, kylling eller biff til middag.

Og er det ikkje der utfordringa ligg? Å finne gode, varierte tilbehør som til og med er sunne, viss du er heldig? Helseguruane seier vi skal ha mindre poteter, pasta og ris, og då må vi ha fleire gode tilbehør, elles vert middagane trist. Så i dag får du to gode, enkle tilbehørsoppskrifter av meg.

Kan nokon finne eit godt nynorsk ord til meg, forresten? På svensk har eg funne ordet ”tiltugg”, men det vert brukt om fingermat som vert servert til drinkar. Men kanskje tiltygg er det nye nynorske ordet for tilbehør? Amerikanarane kallar det ”side dish”, og det likar eg, ofte serverer eg tilbehøret på ein liten asjett ved sidan av. Ungane mine et meir salat viss eg lagar den i ei skål spesielt til kvar enkelt av dei. Då kan dei som ikkje likar tomat eller rå løk sleppe det, og få meir av det dei likar.

Til sommaren og utover hausten når vi har ubegrensa med gode og ferske grønsaker er det lett å kome med forslag til det vesle attåt. No på vinteren må vi vere kreative, og bruke kjende, daglegdagse råvarer på nye og spennande måtar.

Eg har lagd noko så enkelt som rivne gulrøter. Det åt vi alltid til steikt sei eller kokt torsk då vi var små, men med ein ny vri kan gulrøtene bli spennande og meir tiltalande. Har du slitne, spirande gulrøter som har lege i kjøleskapet ei stund, så bruk dei i ei suppegryte, eller viss du får det over deg at du skal koke kraft. Til denne gulrotvarianten skal du bruke fine, friske gulrøter som ikkje har lege for lenge verken i butikken eller i grønsakskuffa di. Eg blandar gulrøtene med finhakka ruccola, det gir ein spennande pepparaktig smak. I staden for sitronsaft med sukker i serverer eg den med ein lett vinaigrette med sennep og honning.

Slik gjer du det:

 Gulrotsalat

Fire gulrøter

Ein neve ruccolasalat

2 ts sennep (velg sennep etter kor sterk du likar dressingen)

1 eggeplomme

2 ss kvit eddik, eplecider, kvitvin eller liknande

2 ts honning

Salt og peppar

2 dl jomfruolivenolje

Skrell og riv gulrøtene slik du likar dei, eg likar dei ganske finrevne til denne retten. Skyll og tørk ruccolaen, og hakk den passe fint. Bland dette saman, gjerne i porsjonsskåler.

Ha eggeplomme, sennep, eddik og honning i ein bolle. Pisk det saman. Spe i oljen drope for drope, og pisk til oljen er absorbert før du har i meir. Hald fram til du har piska inn all oljen. Smak til med salt og peppar.

Ringle dressingen over gulrotsalaten, og server. Dressingen held seg i opptil ei veke i tett glas i kjøleskapet.

Det andre tiltygget du får oppskrift på i dag er ein deilig bønnesalat. Du har sikkert merka at eg er glad i belgfrukter, dei har substans og smak, og mettar. Eg har eksperimentert med å bruke boksbønner, tørka og rå bønner, og eg må berre innrømme at det finst ei klar rangering når eg vurderer smaken. Rå bønner er overlegent best, men dei er vanskelege å få tak i, særleg på vinteren. Finn du dei så kjøp dei, kok dei i lettsalta vatn og ha dei i salaten.

Viss du ikkje finn rå bønner må du ty til alternativ nr. 2, nemleg bløytte og kokte bønner. Mange butikkar byrjar å få bra utval i belgfrukter, og sidan tørka bønner, linser og erter held seg lenge er det berre å hamstre når du finn dei. Eg finn mest spennande belgfrukter i butikkar drivne av våre nye landsmenn, så har du ein av dei i nærleiken så stikk innom og sjå kva dei kan by på.

Boksebønner er ferdig bløytte og kokte før dei er hermetisert på glas eller boks. Dei er OK, men i ein salat syns eg det blir litt trist smak. I gryter derimot, er dei hjartans tilstades med god smak og konsistens. Hos meg er det imidlertid tredjerangs bønner, gå for dei ferske eller dei tørre viss du har sjansen.

Bønnesalaten min i dag kan varierast i det uendelege. Eg fann grøne favabønner, og dei smakar fantastisk. Du finn dei kjempestore om sommaren viss du er heldig (enkelte har gitt dei det lite flatterande namnet hestebønner), og dei er lette å dyrke i hagen. Mine var nette og små, og gjorde seg veldig godt i salaten min. Finn du ikkje favabønner, så bruk det du måtte finne. Du kan også lage denne salaten med linser, kikerter eller med ferske bønner.

 

Eg fann salatskudd i pose i min nærbutikk, og det var ei fin blanding av småsalat, spinat og basilikumspirar. Finn du ikkje denne blandinga hos deg, så bruk halvparten ruccola og halvparten anna, grøn salat som du riv i passe store bitar. Slik gjer du det:

Bønnesalat

3 dl tørre bønner

8 dl vatn

Legg bønnene i vatn dagen før, eller tidleg om morgonen. Kok dei etter minst 12 timar i bløyt. Mine favabønner var møre og fine etter ein time koking, men det vil variere etter kva type bønner du har funne. Sjå informasjon om koketid på pakken.

To nevar salat, gjerne frå pose

Ein halv, raud paprika

50 g korintar

Ein sjalottlauk

Kokte, kolna bønner

Ein porsjon vinaigrettedressing (sjå forrige oppskrift)

Legg korintane i bløyt i kokande vatn, gjerne med litt buljong i. Finhakk paprika og løk. Slå vatnet av korintane, og la dei kolne. Vend saman det heile, og ringle med vinaigrette. Server til kjøt, fisk, vegetarrettar eller som ein eigen salat til ein lett lunch. Salaten vert meir mettande viss du har i litt smuldra fetaost eller jarlsberg i terningar.

Meir anti-TORO

Når eg tenker tilbake på min barndom var det eit kjenneteikn på at ein middag var husmorfagleg forsvarleg: Den vart servert med brun eller kvit saus.  No for tida er dette ganske ukult, men slike sausar framleis er ein del av kvardagsmaten.  Eg syns det er bra, men det irriterer meg at TORO lever høgt på folks vegring mot bruning og tilsmaking. Eg syns det er gøy å lage brunsaus, den kan varierast i smak, og den kan brukast til mange ting. Brunsaus er slett ikkje feia av banen av pastasaus på glas, ein treng begge deler.

Eg må innrømme eit konkurransefortrinn: Mor mi gjekk på lærarskule i Volda seint på 70-talet. Før ho flytta på hybel (ho kom heim kvar helg, altså!) ga ho oss syskena og far min grunnkurs i brun og kvit saus, så då vart det middag på oss i vekene likevel. Far min vart ein kløppar, og lagar framleis fiskegrateng frå botnen av så lett som berre det.

Å smake til sausen er den store utfordringa og gleda, og kunsten er å ha ein del godsaker i skapet som ein kan smake til med. Eg brukar brunost i alle variantar, (riv restane, putt i ein boks i frysaren, og så tek du ut med skei det du treng medan den er frosen, før den vert graut) soyasaus (Kikkoman eller Mushroom soya, den siste er seigast og best), ulike geléar som rips og rognebær, tomatpuré, Worchestershire-saus, ein skvett sherry (på søndagane), blåmuggost, fransk sennep og tørre krydder som allehånde og vanleg svart peppar. Men ikkje alt på ein gong, sjølvsagt! Prøv deg fram.

Så er spørsmålet om sausen skal vere med eller utan løk, og for dei ikkje så modige er det lov med sukkerkulør. Modig fordi det krev mot å røre så lenge at jamninga blir så brun som ein saus skal vere utan at det vert svidd.  Slik gjer du det:

 

Brun saus

3 ss margarin

3 ss mjøl

8 dl buljong

Salt og peppar

 

Smelt 3 ss margarin og la det bli lett bruna, og rør inn 3 ss kveitemjøl. Ha på relativt sterk varme, og rør flittig. Brun blandinga til den er passe nøttebrun, og ta det heile av plata. La det kolne litt, før du tilset ca. 8 dl. svak kjøtbuljong (også om du lagar brun saus til fiskekaker! Fiskebuljong smakar som hovudregel ganske ekkelt), og rører kraftig. Eg brukar ein såkalla ”halv ballongvisp” eller ein spiralvisp, heil ballongvisp går ikkje nok ut i kantane etter min smak.

Så kokar du det heile opp på nytt, og lar det syde i ca. 5 minutt medan du rører no og då før du byrjar å smake.

No byrjar moroa; no skal du smake til sausen. Eg brukar alltid peppar, litt meir salt og litt allehånde. Så kjem dei søte smakane, i form av rognebærgelé eller brunost, og det fine med rognebærgelé er at den er søt, syrleg og litt bitter på same tid. Litt bittert må alltid med, så har du ikkje rognebærgelé, er litt sennep eller eit døyande stykke blåmuggost fint å smake til med. Eitt par teskeier tomatpuré tilfører og syre, men det skal lite til. Ein skal ikkje smake tomatsmaken, berre kjenne at noko er litt annleis, men veldig godt.

Vil du ha i løk, tek du det i når du kokar sausen opp. Å surre løken i smøret slik ein gjer med vanleg løksaus fungerer ikkje her, då vert alt svidd og øydelagt. Juster fargen til slutt med sukkerkulør, om det trengst. Svir du sausen? Hiv den i vasken, og begynn på nytt. Du får ikkje bort svidd smak same kva lurt du gjer, og å byrje på nytt kostar så lite.

Så puttar du oppi kjøtkaker, fiskekaker eller det du måtte ynskje, eller heller sausen i ei fin sausemugge og serverer den til steik av ulikt slag. 

Oppdatering: Sjekk ut denne oppskrifta, her trengst det litt sus, ja!